დალის სურეალისტური სახლი კატალონიაში

1977 წელს სალვადორ დალიმ თავისი მეუღლისა და მუზის, გალას პორტრეტი დახატა. შიშველი ფიგურა ხმელთაშუა ზღვას უყურებს და 20 მეტრის დისტანციიდან აბრაამ ლინკოლნის პორტრეტად გარდაიქმნება. ეს არის ვიზუალური ხრიკი, რომელიც ასახავს მხატვრის ინტერესს აღქმისა და მისი გარდაქმნის მიმართ. სწორედ ამავე პრინციპით მუშაობს დალის სახლი – სივრცე, რომელიც მხოლოდ მაშინ იხსნება სრულად, როდესაც მას დისტანციიდან აკვირდები.

პორტ ლლიგატში ჩასვლის შემდეგ, დეტალები ნელ-ნელა იწყებს გამოვლენას. ერთი შეხედვით, ჩრდილში ჩაძირული კიბიდან უსახო მანეკენი იყურება. რთულია ზუსტად განსაზღვრო, ეს გალას აჩრდილია თუ კიდევ ერთი გათვლილი ვიზუალური მანიპულაცია. დალი ამ ორ მდგომარეობას მუდმივად ერთმანეთში ხლართავს.

ეს სახლი, რომელიც ბარსელონას ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მეთევზეთა პატარა სოფელ პორტ ლლიგატში მდებარეობს, თითქმის უცვლელად არის შენახული. გარემო ორ უკიდურესობას შორის არის მოქცეული. ერთ მხარეს კატალონიური დაბლობების მკაცრი, თითქმის ცარიელი ლანდშაფტი, მეორე მხარეს კი ასევე მშვიდი და უსასრულო ზღვაა. სანაპირო თითქმის სახლში შემოდის და თითქოს პირდაპირ გადადის მხატვრის გონებაში. ზღვის მოტივი დალის ნამუშევრებში ციკლურად მეორდება. თეთრი ზღვის გედებიც კი, რომლებიც ნაპირას ნიჟარებს ეძებენ, ამ სამყაროს ნაწილად იქცნენ – დალი მათ სიკვდილის შემდეგ ასუფთავებდა და ინტერიერის ნაწილად აქცევდა. სივრცე მან ერთგვარ სტატიკურ მეხსიერებად იქცა.

პორტ ლლიგატი დალის მთავარი სამუშაო ადგილი იყო. ავტობიოგრაფიაში „სალვადორ დალის საიდუმლო ცხოვრება“ მხატვარი ამ ადგილს უნიკალურ პლანეტარულ შემთხვევას უწოდებს, ეს მისი გეოგრაფიული სიმშვიდეა. დღეს სახლი დროშია გაჩერებულია. შიგნით 1984 წელია. გალა უკვე გარდაცვლილია, ხოლო მხატვარი პუბოლის სასახლეში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც მისი მეუღლე ცხოვრების ბოლო წლებში ზაფხულებს ატარებდა. პორტ ლლიგატის სახლი კი დარჩა ისეთად, როგორიც იყო – სავსე საგნებით, ტექსტურებითა და დაუმთავრებელი იდეებით.

ინტერიერში ერთმანეთთან თანაარსებობს ხავერდის ავეჯი, სანთლები, ქსოვილის ხალიჩები, დაუმთავრებელი ტილოები, მწვანე ტუჩების სკულპტურული ფორმები, გამხმარი ყვავილები, ანტიკური ნივთები. ეს არ არის უბრალოდ საცხოვრებელი – ეს სცენოგრაფიაა, წინასწარ გააზრებული სივრცე, რომელიც მომავალში მუზეუმად უნდა ქცეულიყო. როგორც გიდები აღნიშნავენ, დალი და გალა ოთახებს ისე აწყობდნენ, თითქოს იცოდნენ, რომ ერთ დღეს ეს ადგილი მუზეუმად იქცეოდა და მუდმივი ვიზიტორები ეყოლებოდა.

სახლის არქიტექტურა განზრახ დეზორიენტაციას ქმნის. კიბეები სხვადასხვა მიმართულებით მოძრაობს, ზოგიერთი საერთოდ არსად მიდის, სივრცეები ერთმანეთთან არალოგიკურად არის დაკავშირებული. სტუმარი მუდმივად კარგავს ორიენტაციას, ზუსტად ისე, როგორც მხატვრის ტილოებში. ეს სტრუქტურა ხშირად უკავშირდება მორის ეშერის ვიზუალურ ენას, თუმცა აქ ყველაფერი ფიზიკურ რეალობაშია გადატანილი.

დღეს ძნელია წარმოიდგინო, რომ ეს ადგილი ოდესღაც უბრალოდ დანგრეული მეთევზის ქოხი იყო. დალიმ ის 20 000 ფრანგული ფრანკით იყიდა, თანხით, რომელიც შარლ დე ნოაისგან მიიღო წინასწარ, ერთ-ერთი ნამუშევრის სანაცვლოდ. ეს სივრცე საცხოვრებლად მხოლოდ 1949 წელს გახდა მზად, როდესაც ინტერიერის მოწყობა გალამ საკუთარ თავზე აიღო. ავეჯის დიდი ნაწილი მეორადია და სავარაუდოდ ესპანეთის მცირე ქალაქებიდან არის ჩამოტანილი.

გალას როლი ამ სივრცეში დღემდე განხილვის საგანია. ხშირად ის მხოლოდ მენეჯერად და კომერციული მიმართულების განმსაზღვრელად აღიქმება, თუმცა მისი მონაწილეობა შემოქმედებით პროცესში ნაკლებად არის შეფასებული. 2018 წელს Museu Nacional d’Art de Catalunya-ში გამართულმა გამოფენამ გალა არამხოლოდ როგორც არტისტის მუზა, არამედ დამოუკიდებელი შემოქმედებითი ფიგურა წარმოაჩინა.

ჯონ კუპერ კლარკი სიურეალიზმს მარტივად ხსნის: სიზმრები ბუნდოვანი არ არის, ისინი შეიძლება სრულიად მკაფიო იყოს. მათში არ არის დამალული მნიშვნელობები. უცნაური უბრალოდ ხდება და შენ მას ზედმეტი ახსნის გარეშე იღებ.

ამავე ლოგიკით ქმნიდა სალვადორ დალი. მისთვის რეალობა და წარმოსახვა ერთმანეთისგან გამიჯნული არ იყო. თავის ავტობიოგრაფიაში მხატვარი წერს: „რწმენა ჯერ არ მაქვს და მეშინია, რომ სამოთხის გარეშე მოვკვდები“. შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ამ პასუხს პორტ ლლიგატის ზღვის პირას, სწორედ ამ სახლში ეძებდა.